Vodoun (Voodoo)

Dr. Holly twierdzi, iż na początku Bóg ze swoją kobietą poszli do sypialni, aby wszcząć proces tworzenia. To był początek wszystkiego, a Voodoo jest przynajmniej tak samo stare. To niezwykle wiekowy mistycyzm świata w afrykańskiej szacie. Voodoo to religia tworzenia i życia. To kult słońca, wody i innych naturalnych sił, ale jego symbolizm nie jest rozumiany lepiej niż w przypadku innych religii, a w konsekwencji brany zbyt dosłownie.

Zora Neale Houston –

 

Vodoun, znane także jako Voodoo i Vudu (Wudu) to pochodząca z Haiti religia bezpośredniego doświadczenia, w której ważną rolę pełni opętanie ciała wyznawcy przez duchowe siły natury. Ten charakterystyczny fenomen jest w Vodoun centralnym punktem każdego rytuału. Słowo „Vodoun” pochodzi z języka narodu Fon, zamieszkującego dzisiejszy Benin w Zachodniej Afryce i jest liczbą mnogą od słowa „Vodou”, dosłownie oznaczającego „ducha” lub „boga”.

W używanym powszechnie na Haiti języku kreolskim, wyznawca Vodoun nazywa się „sevite” , co oznacza że jest on sługą bogów. Znaczenia tego nie można jednak brać dosłownie, gdyż wyznawcy Vodoun wykonują posługi, ale tylko po to, żeby „loa” – bogowie lub duchy wuduistycznego pantenu – w zamian pomogły im.

„Loa”  jest wyrazem z języka narodu Yoruba, zamieszkującego dzisiejszą Nigerię i oznacza „tajemnicę”, co oddaje idealnie naturę loa – są one nieodgadnionymi istotami, zamieszkującymi na codzień świętą krainę ” La Guinee” . Wyznawcy Vodoun grupują się we wspólnoty, zwane „socyete”, których centrum jest świątynia – „hounfort”. Socyete prowadzi kapłan i przewodnik duchowy – „houngan” lub jego odpowiedniczka żeńska – „mambo”.

W Vodoun nie występuje eksluzywizm ze względu na płeć w dostępie do roli kapłanskiej, a mambo cieszą się często o wiele silniejszą pozycją niż houngani. Główne funkcje houngana i mambo, to prowadzenie wszystkich rytuałów, podczas których wyznawcy mogą zostać opętani przez loa, co nazywa się „ujeżdżaniem przez loa swoich wierzchowców” . Do roli dodatkowych należą jednak także leczenie chorych, przepowiadanie przyszłości, rozsądzanie sporów, a także stanie na straży tradycji.

Symbolem władzy zarówno houngana, jak i mambo jest „asson” – grzechotka rytualna, zrobiona z tykwy kalabasy wypełnionej kamieniami, udekorowana kręgami węża, co symbolizuje loa Damballah-Wedo. Asson służy do kontrolowania rytuałów.

Dzięki niej houngan lub mambo jest w stanie kontrolować tempo rytuału, a także odesłać loa do domu, jeśli próbuje on opętać wyznawcę, który nie jest w stanie poradzić sobie z oddaniem mu swojego ciała. Jest ona także oznaką prestiżu i mocy, otrzymuje się ją zaś w momencie wyniesienia na przywódcę socyete.

Vodoun jest przez antropologów kultury klasyfikowana jako kult synkretyczny, gdyż wyodrębniła się jako kompletnie nowa religia pod koniec XVIII wieku w oparciu o wierzenia i symbolikę narodów Afryki Zachodniej, ikonografię katolicką oraz elementy wiary indiańskiej ludności autochtonicznej. Na Hispaniolę (wyspę, której część zajmuje dzisiejsze Haiti) sprowadzano niewolników z całej Afryki Zachodniej, których hiszpańscy i portugalscy handlarze kupowali na Wybrzeżu Niewolniczym w dzisiejszym Beninie i Nigerii (byłym Dahomeju).

vodoun_haiti

Najbardziej wpływowymi tradycjami, które złożyły się na powstanie Vodoun stały się etniczne wierzenia narodów: Yoruba, Fon, Ibo i Congo, ale pełna lista wpływów to przynajmniej 50-60 różnych tradycji. Vodoun jest religią obywającą się bez hierarchii, bez dogmatów oraz przykazań. To w takim samym stopniu praktyczna religia, która musi spełniać zaufanie, pokładane w niej przez wyznawców, jak też inicjacyjny kult, dzięki któremu wszystkie jednostki mają szansę na duchową indywiduację.

Kontakt z loa może przyjmować różne formy, od pełnego opętania przez częściowe opętanie po objawienia się w snach, na jawie, a nawet osobistą rozmowę z nimi w miejscach kultu, do których należy przede wszystkim hounfort. Miejscami takimi mogą być jednak także święte źródła, plaża nad morzem, domowa kapliczka, cmentarz oraz ukryty w dżungli ołtarz stowarzyszenia tajemnego, których wiele występuje w obrębie Vodoun lub na jego obrzeżach.

Rytuał przeprowadzany przez houngana lub mambo w hounforcie rządzi się ściśle określonymi prawami. Zaczyna się od narysowania na ziemi „veve” (rytualnego symbolu loa) mąką kukurydzianą i wyśpiewania razem ze wspólnotą inwokacji.

Loa jest proszony, aby przybył do hounfortu i wszedł w ciało jednego z wyznawców, oddających się świętemu tałcowi w „peristyle” – otwartej części świątyni. Pierwszym veve, podczas każdego rytuału jest veve Papa Legby, który symbolizuje słońce i kręgosłup wszechświata – sprawuje on władzę nad barierą oddzielającą La Guinee od świata ludzi.

Legba może wprowadzać ład w życie ludzkie łamiąc przeszkody lub też całkowicie blokować dostęp do energii loa. W celu przywołania i przebłagania Papa Legby, houngan lub mambo uderza swoją asson w veve, łpiewając, by ten wysłuchał jego próśb i otworzył wrota.

Następnie lub też w trakcie śpiewania składa się mu ofiarę z cętkowanego koguta (tzw. zinga), któremu ukręca się kark, przypieczonych bananów, kukurydzy, orzeszków, słodkich ziemniaków i innych rarytasów. Wszystko to wkłada się do „macout” (rodzaj dużej torby) i wiesza na Poteau-mitan, wielkim słupie w centrum peristyle lub kładzie na „socle” (murowanej podstawie).

Tworzy ona u dołu formę krzyża i razem z Poteau-mitan symbolizuje samego Legbę, a zarazem jest drabiną, po której loa schodzą na ziemię. Jego czubek jest symbolicznie środkiem nieba, a podstawa naczyniem, z którego loa żywią się ofiarami.

Pomimo tego, że loa tworzą w Vodoun wg . Sallie Ann Glassman, aż siedemnaście „nanchon” (wuduistycznych rodzin), to zaledwie siedem jest powszechnie znanych. Są nimi Rada Loa, Petwo Loa, Ibo Loa, Congo Loa, Nago Loa, Djouba Loa i Guedeh Loa, z których nie więcej niż trzy są czczone powszechnie.

Rada Loa są łagodne i dostojne, wywodzą się z Dahomeju w Afryce Zachodniej i widać wśród nich największą łączność z wierzeniami Yorubów z Nigerii. Jednym z najpotężniejszych loa z tej rodziny jest Damballah Wedo – wąż, który dał początek niebu, symbolizujący dostoną męskość, duchową mądrość i siłę tradycji.

Petwo Loa są z kolei bogami pełnymi wściekłości i furii, epatującymi czystą, ognistą energią, które stały się pomocnikami w rebelii przeciwko Francuzom dając Haiti niepodległość. Jednym z najbardziej znanych loa z tej rodziny jest Erzulie Dantor – opiekunka buntowników i lesbijek, bogini sztyletów, posiadająca niezliczoną liczbę kochanków, ale będąca także okrutną trucicielką.

Bardzo specyficzną rodziną są Guedeh Loa, potężne bóstwa śmierci, uosobiające siły rządzące przemianą i rozkładem. Guedeh posiadają zarówno absolutną władzę nad zmarłymi, wiedzę na temat osób żywych, jak i znane są z nienasyconej seksualności – są też zazwyczaj proszone o leczenie ciężko chorych.

Najbardziej znanym loa z tej rodziny jest Baron Samedi, znany także jako Guedeh Nimbo – opiekun niemowląt, trickster i władca strzegący drzwi do krainy umarłych. Jego ulubionym zajęciem jest picie rumu z ostrymi papryczkami, palenie grubych cygar i robienie dowcipów, które mogą polegać zarówno na dawaniu, jak i odbieraniu powodzenia materialnego.

Vodoun posiada także ideę istoty odpowiedzialnej za stworzenie świata, która po dokonaniu owego aktu przestała się aktywnie angażować w życie ludzi (koncepcja „deus otiosus” ). Jest ona nazywana „Grand Maitre” lub „Bondye” i występuje jako rodzaj nadrzędnego czynnika sprawczego, naczelnej zasady. Nie oddaje się jej jednak czci ze względu na to, iż nawet jeśli pozostaje obecna, to nie odpowiada na wezwania.

Istota ludzka składa się w Vodoun z trzech części: „corps cadavre” (ciało), „Gwo Bon Anj” (dosł. Wielki Dobry Anioł), „Ti Bon Anj” (dosł. Mały Dobry Anioł). Ciało podlega śmierci i rozkładowi, jednak stanowi świątynię, która pozwala loa nawiązywać fizyczny kontakt ze światem – jest więc kluczem. Wielki Dobry Anioł jest siłą życiową i Wolą, wprawiającą człowieka w ruch. Jest jednocześnie niełmiertelną iskrą boskości, jak też duszą, która krąży po śmierci wokół ciała przez dziewięć dni.

Ti Bon Anj jest z kolei indywidualnym charakterem jednostki, który kształtowany jest przez „z’etoil” (wuduistyczne przeznaczenie). To zarówno świadomość, jak i podświadomość człowieka – jednostkowy umysł, jednak bez mocy odrodzenia, który swoją całą moc traci natychmiast po śmierci, kiedy zostaje też osądzony za swoje życiowe decyzje.

vodoun_ritual

Kluczową rolę w Vodoun pełnią bębniarze, składający się na „batterie” czyli rytualną orkiestrę. Jej członkowie nie wchodzą w trans i mają za zadanie odgrywać jeden z wielu tradycyjnych rytmów stając się bezosobowym tłem dla rytuału. Podczas ceremonii używa się kilku bębnów, na których mistrzowie bębniarscy potrafią wygrywać niezwykle skomplikowane polirytmie. Do najbardziej znanych należą rytmy: Yanvalou, Banda (ulubiony rytm i taniec Guedeh), Baboul, Danwonmen, Ibo, Congo i Petro. Każdy z nanchon posiada swój własny, ściśle określony zestaw bębnów.

Przykładowo, do rytuałów Rada używa się trójki bębnów o trzech różnych rozmiarach: Maman, Segoun i Bola, na których gra się pałkami. Dla rytuałów Petwo używa się zaś tylko dwóch: Ti Baka i Gwo Baka. Rytmy posiadają swoje najróżniejsze wariacje zależnie od regionu i hounfortu.

Specyfika Vodoun, które może w zasadzie włączyć każde nowe bóstwo czy też duchową siłę do swojego kultu i stale nawiązywać z nią kontakt, jest przyczyną jego stale zwiększającej się poplarności na świecie. Wyznawcy Vodoun rekrutują się także coraz częściej spoza Haiti ze względu na silny zew jego duchowej mocy i jego naturalny żar – wielu z nich bez problemu przechodzi wszystkie tradycyjne szczeble inicjacji, jako że Vodoun nie stawia problemów kulturowych.

Z drugiej strony elastyczność Vodoun pozwala bez problemu na praktyki indywidualne. Największe skupisko wyznawców Vodoun poza Haiti znajduje się w Nowym Orleanie, jednak ogniska coraz częściej pojawiają się także w Europie. W Wielkiej Brytanii wspólnoty praktykujące Vodoun znajdują się już m.in. w Londynie i Manchesterze, jednak Vodoun za pośrednictwem Voodoo Spiritual Temple dotarło już także do Rosji i Japonii.

Na Zachodzie zainteresowanie Vodoun wzrosło przed erą Internetu głównie na skutek książek Mayi Deren i Wade’a Davisa, a także ogólnej działalności kontrkultury, która starała się reformować osadzoną w judeochrześcijańskiej tradycji duchowość korzystając z wielu innych źródeł.

Z Vodoun skorzystał z powodzeniem także jeden z nurtów francuskiego martynizmu, który wzbogacił w ten sposób dziedzictwo zachodniej ezoteryki o nowe źródła inspiracji. Dzisiaj jest on nieodłącznie związany z dziedzictwem Aleistera Crowleya i jego thelemiczną tradycją, reprezentowany przez zakon magiczny Ordo Templi Orientis Antiqua & La Couleuvre Noire. W latach ’90 Vodoun zainteresowali się także magowie chaosu tj. Phil Hine czy Peter J. Carroll, którzy włączyli je do swojego magicznego chao-wersum. Przyszłość Vodoun rysuje się obecnie w bardzo jasnych barwach!

Conradino Beb

 

Przeczytaj także w MGV

Voodoo za gitarą [Conradino Beb]

Kult Czarnego Węża [La Couleuvre Noire] – część I („Cults of the Shadow”) [Kenneth Grant]

Czarna krew – manifestacje Antonina Artaud [Rafał „Lenin” Nowakowski]

 

Linki:

Voodoo Spiritual Temple [en]
Island Of Salvation Botanica – Sallie Ann-Glassman [en]

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s